Afyonkarahisar’ın İhsaniye ilçesine bağlı Ayazini köyünün Frigler döneminden beri yerleşim yeri olarak kullanıldığı bilinmektedir. Roma döneminde de iskân edilen bölge, Bizans döneminde dini bir merkez olmuş ve bölgenin metropolisi haline gelmiştir. Ayazini Metropolisi, Selçuklular ve Osmanlılar tarafından da yerleşim yeri olarak kullanılmıştır.
Frig Vadisi rotasının önemli bir etabını oluşturan ören yeri, kolay işlenebilme özelliğine sahip volkanik tüf kayalıklardan oluşmaktadır. Görkemli kaya anıtları, mezar odaları, kiliseleri ve doğal kaya yapılarıyla bilinen köyde eski ve yeni iskân alanları yan yana ve iç içe yaşamaktadır.
TGA
Ayazini Kaya Evleri
Ayazini köyünün girişinde ve içinde, yolun sol yanında bulunan tüf oluşumu kayalık alan, erken Bizans döneminde yer yer oyularak yerleşim yerlerine dönüştürülmüştür. Kimi evler tek odalı, kimileri yan yana ve üst üste, birbirine bitişik veya ayrı biçimdedir. Bazılarına basamaklarla çıkılmakta, bazılarına ise içten tünel biçimi geçişlerle ulaşılmaktadır. Bazı odalarda oturmak için sekiler, eşya ve aydınlatma aracı koymak için çeşitli büyüklüklerde nişler bulunmaktadır.
Bu evlerden büyük ve çok katlı olan bir kaya yerleşiminde, dairesel yapılmış olan duvardaki yan yana koltuk dizileri ile orta boşluğundaki ocak veya depo gibi kullanılan büyük ve derin çukurluklar ilgi çekicidir. Bu bölümün yanındaki hafif yükseltili küçük odanın içinde, kayaya oyulmuş tuvalet bulunur. Tuvaletin deliği kaya dışına açılmıştır. Yolun sağ yanındaki kaya yerleşiminde de aynı tuvaletten vardır.
Avdalaz Vadisi’nin üst ucunda kale olarak adlandırılan kaya kütlesi de iç içe ve üst üste oyularak günümüz apartmanları gibi, çok hacimli bir yerleşim yerine dönüştürülmüştür. Avdalaz Kalesi olarak anılan bu kayanın zemininde, derine oyulmuş bir sarnıç bulunmaktadır.
Ayazini Kaya Mezarları
Roma ve Bizans dönemlerine ait kaya mezar odaları, aile için veya tek kişiliktir. Bazıları çift katlı olarak oyulmuşlardır. Mezar odalarının cephelerinde, içinde Medusa başları bulunan üçgen alınlıklar yer alır. Sütunlu ve ön boşluklu bir kapı ile girilen odaların içinde, kemerli nişlere yerleştirilmiş tekne mezarlar vardır. Bazıları aslan kabartmalarıyla süslenmiştir. Mezar sahibi karı ve kocanın kabartmaları olan kaya mezarı ise ilgi çekicidir.
TGA
Günümüzde Ayazini köyünün mezarlığının da aynı yerde olması, insanların mezar yeri seçimleri hakkında da önemli bilgiler vermektedir.
Ayazini Kilisesi
Ayazini Kilisesi, Ayazini Ören Yeri’nde bulunan kiliselerin en bilinenidir. Köy girişinde, yol kenarında bulunan sarp bir tüf kayalığa oyularak yapılmıştır. Çevresine bitişik kaya odalarıyla birlikte MS 1000’li yıllarda yapıldığı düşünülen bir manastır yapısıdır. Bazı kaynaklarda 8-10. yüzyıllar arasına da tarihlendirilir. Meryem Ana Kilisesi olarak da bilinmektedir.
TGA
Yapıyı Anadolu’daki diğer kaya kiliselerinden farklı kılan en karakteristik özelliği, dış cephesinin apsisli ve kubbeli olarak kaya yüzeyine oyulmuş olmasıdır. Yan ve arka bölüm duvarlarında birbirine bitişik kemerli nişler bulunmaktadır. Nişler arasında haç ve yazı kabartmaları vardır. Ana bölüm haç tonozlu ve orta kubbeli olup sütunlarla taşındığını gösteren kaide izleri vardır.
TGM
Kaynak: Afyonkarahisar Valiliği. "Anadolu'nun Kilidi Afyon." 2004.