Manastır Vadisi, Aksaray’ın Güzelyurt ilçe merkezinde yer alır. Kayalara oyulmuş çok sayıda kilise ve şapel ile yer altı şehirlerinden oluşan vadi, yaklaşık beş kilometre uzunluğundadır.
Ihlara Vadisi’nden sonra bölgedeki en önemli vadi olup üzüm bağları, volkanik tüf tabakası ve rengârenk kayaları ile dikkat çekmektedir.
Manastır Vadisi, Kilise Cami ile başlar; Sivişli Kilise, Koç Kilise, Çömlekçi Kilise, Kalburlu Kilise ve Kömürlü Kilise gibi vadi yamacında kayalara oyulmuş çok sayıda kilise ile devam eder. Vadi içerisinde ayrıca ziyarete kapalı durumda olan kiliseler, şapeller, kayaya oyma mekânlar ve dini yapılar bulunmaktadır. Roma ve Bizans dönemlerinin derin izlerini taşıyan vadi, tarihi özelliklerinin yanı sıra muhteşem bir doğal güzelliğe de sahiptir.
Vadi, ilk manastır yaşamının izlerini saklamaktadır. Nenezi bölgesinde doğan din bilgini Aziz Gregorius Theologos, 4. yüzyılda Güzelyurt’u merkez edinerek Hristiyanlığın Anadolu’da yayılmasını sağlamıştır. Vadide yer alan kiliseler tek, çift veya üç nefli; serbest haç planlı veya kapalı Yunan haçı plan tipindedir. Kapadokya bölgesinde tespit edilmiş yedi ana plan tipinin beşi Güzelyurt’taki kiliselerde görülmektedir.
Kentsel, doğal ve arkeolojik sit alanı olarak korunan Manastır Vadisi Ören Yeri, günümüzde sevilen bir trekking alanıdır. Vadiye gelen ziyaretçiler Kömürlü Kilise’den sonra yaklaşık dört kilometre yürüyerek önce Sivrihisar Kalesi’ne, oradan da Kızıl Kilise’ye ulaşabilmektedirler.
Kapadokya ve Hristiyanlık
Kapadokya, MS 17 yılında Roma İmparatorluğu topraklarına katılmıştır. MS 2. yüzyıla kadar çok tanrılı inanışın hâkim olduğu bölgede köle durumunda olan halk arasında Hristiyanlık hızla yayılmaya başlamıştır. Hristiyanlığın yayılmaya başladığı ilk dönemlerden Büyük Konstantin’in bu dini resmi din ilan etmesine kadar geçen sürede (313), bölgede yaşayan Hristiyanlar ciddi eziyet ve baskılara maruz kalmışlardır. Bu nedenle, bölgenin fiziki özelliklerini de kullanarak ibadetlerini gizlice yapabilecekleri, kayaya oyma korunaklı mekânlar inşa etmişlerdir.
7. yüzyıldan itibaren başlayan Arap akınları sırasında Kapadokya, tampon bölge durumunda olmuştur. 9. yüzyıl başlarında Hristiyanlar arasında başlayan ikonoklazm (tasvir yasağı) anlayışı Kapadokya’da etkili olamamış; tasvir yasağına karşı çıkan din adamları bölgede yoğunlaşırken kaya oyma kiliselerde de figürlü tasvirler devam etmiştir. 11. yüzyılın sonlarından itibaren bölge Türk hâkimiyeti altına girmiş ve burada yaşayan Hristiyanlar ibadetlerini serbestçe sürdürmüşlerdir. Güzelyurt ve çevresi, 1924 yılında yapılan nüfus mübadelesine kadar Türk ve Rumların bir arada yaşadığı bir belde olmuştur.