Amisos Antik Kenti, Samsun kent merkezinin kuzeybatısındaki Toraman Tepe ve yamaçlarını kapsamaktadır. Yerleşim yeri, çevreye hâkim bir yükselti üzerine kurulmuştur. Yazılı kaynaklara göre kent, MÖ 6. yüzyılda Sinop’ta bir koloni kuran Miletoslular tarafından kurulmuştur.
Amisos'un kuruluşu ve gelişmesi, tarihi kaynaklara ve arkeolojik verilere göre başlıca dört aşamada gerçekleşmiştir:
1. dönem (MÖ 6. yüzyılın başı): Sinop'ta bir koloni oluşturan Miletosluların küçük bir yerleşim olan Amisos'a egemen olup burayı Karadeniz ile Anadolu'nun içlerini bağlayan ticaret yolunun başlangıcı olarak kullanılması.
2. dönem (MÖ 6. yüzyılın ilk yarısı): Kapadokyalıların Amisos'a yerleşmesi.
3. dönem (MÖ 6. yüzyıl ortası): Kapadokyalı liderin Foçalılara yerleşme izni vermesi ve kentin büyüyüp gelişmesi.
4. dönem (MÖ 437): Sinop’tan gelen Atinalıların Amisos'a yerleşmesi ve kentin adının Peiraieos olarak değiştirilmesi.
Miletoslular, Toraman Tepe sırtlarında kent surlarını yapmış, caddeler, sokaklar, meydanlar oluşturmuş, dini yapılar ve evler kurmuşlardır. Tepenin doğusunda liman vardır. Buluntular, limanın gerisinde bir Aşağı Kent kurulduğunu göstermektedir. Buluntulara göre Toraman Tepe'nin sırtında kurulan Yukarı Kent'in 44 hektarlık bir alanı kapsadığı söylenebilir. Kentin doğu, batı ve güneyindeki yamaçlar mezarlık olarak kullanılmıştır. Yukarı Kent yönetici, asker, tüccar, din adamları, toprak sahipleri gibi varlıklı sınıfların yaşadığı yerdir. Liman yakınındaki Aşağı Kent’te ticari depolar ve limanda çalışan denizciler, köleler ve diğer çalışanlar vardır. Malları Anadolu'nun içlerine götüren arabalar ve katırların ahırları ile görevlilerin barınakları da buradadır.
Kent, Helenistik dönemde gelişen ticaret ağlarıyla güçlü konuma gelmiştir ve en parlak evresini VI. Mithridates döneminde yaşamıştır. Stratejik öneme sahip kent, Roma ve Bizans dönemlerinde de varlığını sürdürmüştür.
2004 yılında başlatılan kurtarma kazılarıyla birlikte Baruthane Tümülüsleri olarak adlandırılan iki yığma tepenin altından mezarlar ortaya çıkarılmıştır. Baruthane Tümülüsleri'nin Mitridates sülalesinin hüküm sürdüğü Helenistik dönemde yapıldığı anlaşılmaktadır.
İlkadım ilçesi Cedit mahallesinde 1995 yılında yapılan kurtarma kazılarında ise bir aile mezarı ve bu aileye ait hazine ortaya çıkarılmıştır.
Amisos Hazinesi olarak anılan buluntular, MÖ 4. yüzyıl ile MÖ 1. yüzyıl aralığına tarihlenmektedir. Bulunan altın ziynet eşyaları (ölü armağanları), çanak-çömlek, cam ve mermerden yapılmış arkeolojik eserlerin incelenmesi sonucunda, erkek mezarının Pontus Krallığı’nın en üst düzeydeki yöneticilerinden birine, diğer mezarların da bu kişinin eşi ve kızına ait olduğu düşünülmektedir. Amisos Hazinesi,
Samsun Müzesi'nin en değerli koleksiyonlarından biridir ve müzede özel bir bölümde sergilenmektedir.
Kaynaklar:
Samsun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
Karadeniz Kültür Envanteri. karadeniz.gov.tr. “Amisos Antik Kenti ve Nekropol Alanı.”